Guides and Practical Tips

Odgazowanie, rafinacja i modyfikacja aluminium: jak przygotowuje się ciekły metal do odlewania

Skąd biorą się wodór i tlenki w ciekłym aluminium, jak działa odgazowanie rotacyjne, rafinacja i modyfikacja oraz jak kontroluje się metal przed zalaniem.

Published: 10 min readPoznań Foundry Team

Table of contents (10)
  1. 01Skąd w ciekłym aluminium wodór i tlenki?
  2. 02Jak przebiega przygotowanie metalu w topialni?
  3. 03Odgazowanie aluminium: dlaczego wirnik, a nie lanca?
  4. 04Tlenki i wtrącenia: zgarnianie, filtracja, flotacja
  5. 05Modyfikacja i rozdrobnienie ziarna
  6. 06Jak odlewnia kontroluje metal przed zalaniem?
  7. 07Pytania do odlewni o przygotowanie metalu
  8. 08Frequently asked questions
  9. 09Masz odlew, który musi być szczelny i wytrzymały?
  10. 10Sources and standards

Porowatość, wtrącenia tlenkowe i słaba plastyczność odlewu aluminiowego bardzo często mają źródło w ciekłym metalu, a nie w formie. Dlatego przed zalaniem odlewnia przeprowadza odgazowanie aluminium i rafinację stopu, modyfikuje go i sprawdza jego jakość. Wyjaśniamy, co dzieje się w topialni i o co zapytać dostawcę, jeśli zależy Ci na szczelnych i wytrzymałych odlewach.

In brief

  • Akademicki podręcznik „Odlewnictwo” (WNT) nazywa jakość ciekłego metalu jednym z najważniejszych czynników jakości odlewu i zaleca jej sprawdzenie przed zalaniem formy.
  • W stopach aluminium obecność wodoru jest według podręcznika „wyjątkowo niekorzystna”. Ciekłe aluminium rozpuszcza go ok. 16 razy więcej niż stałe, więc przy krzepnięciu nadmiar gazu tworzy pory.
  • Najczęstszym zabiegiem rafinacji jest przedmuchiwanie kąpieli gazem obojętnym. Wirnik daje drobne pęcherzyki i miesza metal, dlatego działa skuteczniej niż zwykła lanca.
  • Tlenek glinu jest wyjątkowo trwały, więc błonek tlenkowych nie da się „rozpuścić”. Usuwa się je mechanicznie: zgarnianiem, flotacją pęcherzykami gazu i filtracją.
  • Modyfikacja siluminów może zwiększyć wydłużenie z ok. 4–5% do ok. 12%, a jej skuteczność widać gołym okiem na przełomie próbki.

Skąd w ciekłym aluminium wodór i tlenki?

Źródła zanieczyszczeń dzielą się na trzy grupy. Pierwsza to wsad metalowy: produkty korozji i środki ochrony przed nią, wióry, obce metale, emulsje i chłodziwa. Druga to wsad niemetalowy, w tym wilgoć. Trzecia to środowisko topienia: atmosfera pieca, wykładzina ogniotrwała i narzędzia, którymi pracuje się w kąpieli.

Wodór jest największym zmartwieniem odlewni aluminium. Jego głównym źródłem jest wilgoć: woda w kontakcie z ciekłym aluminium rozkłada się, a uwolniony wodór rozpuszcza się w metalu. Dlatego już pierwszy etap topienia obejmuje podgrzanie wsadu w celu usunięcia wilgoci, a materiał dokładany do ciekłej kąpieli musi być, jak pisze podręcznik, „absolutnie suchy” – często podgrzany do ponad 150 °C.

Problem wynika z różnicy rozpuszczalności: według przeglądu danych z 2022 r. w temperaturze topnienia ciekłe aluminium rozpuszcza ok. 0,71 cm³ wodoru na 100 g metalu, a stałe – ok. 0,043 cm³/100 g, czyli mniej więcej 16 razy mniej (wartości dla ciśnienia wodoru 1 atm). Przy krzepnięciu nadmiar gazu wydziela się więc w postaci porów. Rozpuszczalność rośnie też z temperaturą: według równania Ransleya i Neufelda, zalecanego w tym przeglądzie, wynosi ok. 0,91 cm³/100 g przy 700 °C i ok. 1,24 cm³/100 g przy 750 °C. Dlatego przegrzany metal łatwiej się zagazowuje.

Tlenki to drugi problem. Na wykresie Ellinghama tworzenie tlenku glinu jest korzystniejsze niż utlenianie żelaza do FeO w całym zakresie temperatur, więc aluminium utlenia się łatwo, a powstały Al₂O₃ jest bardzo trwały. Nie da się go zredukować w kąpieli, dlatego cienkie błonki tlenkowe trzeba z metalu usunąć fizycznie. Pozostawione w odlewie działają jak nieciągłości: obniżają wytrzymałość i mogą tworzyć drogi przecieku.

Ważniejsza od każdej metody rafinacji jest jednak zasada: najpierw prowadzić topienie tak, żeby zanieczyszczenia w ogóle nie trafiały do metalu, a dopiero potem je usuwać. W praktyce oznacza to czysty, suchy wsad, osuszone narzędzia i kontrolę atmosfery pieca.

Jak przebiega przygotowanie metalu w topialni?

Typowy proces topienia ma pięć etapów:

  1. Przygotowanie wsadu: ważenie, kawałkowanie i wstępne podgrzanie dla usunięcia wilgoci.
  2. Topienie i nagrzanie metalu do temperatury, w której można prawidłowo przeprowadzić dalsze zabiegi.
  3. Rafinacja, czyli usuwanie zanieczyszczeń i składników w nadmiarze.
  4. Korekta składu chemicznego; dodatki stopowe wprowadza się zwykle w postaci zapraw, a nie czystych pierwiastków.
  5. Uszlachetnianie, czyli modyfikacja, która zmienia mikrostrukturę bez zmiany składu.

Temperaturę zalewania ustala się doświadczalnie dla każdego odlewu: zarówno zbyt niska, jak i zbyt wysoka obniżają odsetek dobrych odlewów. Podręcznik podaje ogólnie, bez rozróżnienia stopów, że straty temperatury w zbiorniku i przy przelewaniu do kadzi wynoszą 50–150 °C; do tego dochodzą straty w czasie transportu, co trzeba uwzględnić przy nagrzewaniu metalu.

Rodzaj pieca też ma znaczenie. Piece indukcyjne tyglowe pozwalają dokładnie skorygować skład końcowymi dodatkami. Piece oporowe tyglowe służą głównie do utrzymywania temperatury metalu przy stanowiskach zalewania stopów nieżelaznych. Do przetapiania złomu aluminium stosuje się piece trzonowe, m.in. dwukomorowe.

Odgazowanie aluminium: dlaczego wirnik, a nie lanca?

Najczęstszym zabiegiem rafinacji w odlewni jest przedmuchiwanie kąpieli gazem obojętnym, argonem lub azotem, często z jednoczesnym podawaniem środków chemicznych. Wodór rozpuszczony w metalu dyfunduje do pęcherzyków gazu i razem z nimi wypływa na powierzchnię. Metoda jest tym skuteczniejsza, im krótszą drogę ma zanieczyszczenie do najbliższego pęcherzyka.

Z tego wynika przewaga odgazowania rotacyjnego, czyli urządzeń wirnikowych. Prosta lanca, czyli rurka wprowadzająca gaz w głąb kąpieli, daje punktowy wypływ dużych pęcherzy. Jest mało skuteczna, a operowanie nią – niebezpieczne.

Wirnik na końcu lancy rozbija gaz na bardzo drobne pęcherzyki o dużej powierzchni i jednocześnie miesza metal. Do rafinacji aluminium opracowano urządzenia z wirnikiem grafitowym, które nasycają kąpiel ogromną liczbą drobnych pęcherzy.

Znana jest też rafinacja chemiczna chlorem i związkami chloru, np. heksachloroetanem. Powstający chlorek glinu wiąże wodór i usuwa go w postaci chlorowodoru. Ze względów zdrowotnych i środowiskowych podstawą w nowoczesnych odlewniach jest gaz obojętny podawany wirnikiem. Jest też powód technologiczny: rafinacja chlorem znosi efekt modyfikacji strontem, o czym niżej.

Tlenki i wtrącenia: zgarnianie, filtracja, flotacja

Wtrącenia tlenkowe usuwa się metodami fizycznymi. Zgarnianie zbiera z powierzchni kąpieli kożuch tlenków. Pęcherzyki gazu podczas odgazowania wynoszą drobne cząstki na powierzchnię, do kożucha tlenków (zgarów), czyli działają także flotacyjnie.

Filtry w układzie wlewowym lub przy przelewaniu zatrzymują błonki tlenkowe, które podręcznik opisuje jako „ultradyspersyjną zawiesinę” w ciekłych stopach aluminium. Filtry mogą być obojętne, gdy tylko zatrzymują zanieczyszczenia na powierzchni, albo aktywne, gdy zatrzymane zanieczyszczenia dodatkowo rozpuszczają.

Znaczenie tych zabiegów widać w gotowym odlewie. Błonki tlenkowe i pory obniżają wydłużenie i wytrzymałość, o czym piszemy w artykule wytrzymałość odlewów aluminiowych – od czego zależy. W obudowach i korpusach pracujących pod ciśnieniem połączone pory i błonki są typową przyczyną przecieków, które opisujemy w tekście o przyczynach przecieków i próbach szczelności.

Modyfikacja i rozdrobnienie ziarna

Modyfikacja polega na dodaniu w odpowiedniej chwili niewielkiej ilości substancji, poniżej 0,7%, i równomiernym rozprowadzeniu jej w całej porcji metalu. Nie zmienia składu w istotny sposób, ale zmienia mikrostrukturę.

W siluminach, czyli stopach aluminium z krzemem, celem jest drobna postać krzemu eutektycznego. Niezmodyfikowany krzem tworzy duże płytki, które obniżają plastyczność. Według wykresu w podręczniku modyfikacja podnosi wydłużenie z ok. 4–5% do ok. 12% i nieco zwiększa wytrzymałość. Dla zamawiającego ważne są trzy zasady:

  • stopy pod- i okołoeutektyczne modyfikuje się sodem lub jego solami, a nadeutektyczne – związkami fosforu,
  • modyfikacja sodem jest nietrwała i zanika po ok. 20 minutach, więc liczy się czas od zabiegu do zalania,
  • modyfikacja strontem jest trwała, ale znika po rafinacji chlorem lub jego związkami, dlatego kolejność zabiegów ma znaczenie.

Dawki są bardzo małe. Dla stopu AlSi7Mg0,3 (EN AC-42100, zbliżony do amerykańskiego A356) optimum to ok. 120 ppm strontu, a typowy zakres – ok. 100–200 ppm. Powyżej ok. 200 ppm krzem może się znów pogrubiać, a wydłużenie nieco spada. Sodu dodaje się ok. 60–90 ppm (dla tego stopu z metalu pierwotnego).

Drugim zabiegiem jest rozdrabnianie ziarna związkami TiB₂ lub TiC. Daje lepsze zasilanie odlewu, wyższe właściwości mechaniczne, lepszą szczelność i lepsze efekty obróbki cieplnej. Najwięcej zyskują odlewy masywne i stygnące wolno, czyli przede wszystkim odlewy z form piaskowych. Więcej o samych stopach Al-Si piszemy w artykule silumin – co to jest, rodzaje i właściwości.

Jak odlewnia kontroluje metal przed zalaniem?

O jakości ciekłego metalu decydują trzy parametry: temperatura, poziom zanieczyszczeń i skład chemiczny. Wpływają one bezpośrednio na lejność, skłonność do porowatości skurczowej i skłonność do naprężeń.

MethodCo mierzyPo co
Pomiar temperatury termoelementem (typ K lub J do 1000 °C)temperatura przed każdym zabiegiem i przed zalaniemtrzymanie metalu w oknie temperatury zalewania
Próba podciśnieniowa (gazymetr, metoda Straube-Pfeifera)gęstość próbki krzepnącej przy obniżonym ciśnieniu: ρ = m₁/(m₁ − m₂), gdzie m₁ to masa próbki w powietrzu, a m₂ w wodzieocena zagazowania wodorem; liczba gazowa to stosunek gęstości próbki do gęstości wzorcowej
Metoda pierwszego pęcherzaciśnienie, przy którym na krzepnącej próbce pojawia się pierwszy pęcherzocena zagazowania
Próba grafitowaliczba nakłuć na powierzchni próbki odlanej do formy grafitowejszybka, przybliżona ocena zagazowania
Próba stożkowa Tatura (w kokili)objętość pustek w górnej części próbkiskłonność stopu do porowatości skurczowej
Analiza termiczna (ATD)przebieg krzywej krzepnięciaszybka ocena, czy metal spełnia wymagania gatunku; właściwości tylko szacunkowo
Ocena przełomu próbkiprzełom matowy albo błyszczący z plamkamiskuteczność modyfikacji siluminu
Spektrometrskład chemiczny wytopudecyzja: zalewać czy korygować skład

W praktyce przemysłowej wynik próby podciśnieniowej wyraża się zwykle wskaźnikiem gęstości (DI, ang. Density Index). Porównuje się dwie próbki z tego samego metalu: zakrzepłą przy ciśnieniu atmosferycznym (gęstość ρ₁) i pod obniżonym ciśnieniem, standardowo 80 mbar (gęstość ρ₂): DI = (ρ₁ − ρ₂)/ρ₁ × 100%. Orientacyjnie DI ok. 1% oznacza dobrze odgazowany metal, a ok. 5% bywa traktowane jako przemysłowy próg akceptacji. DI pokazuje skłonność metalu do porowatości, a nie wprost zawartość wodoru, dlatego wartość graniczną ustala się dla danego stopu i odlewu.

Warto zapamiętać jeszcze dwie obserwacje. Pierwsza: skłonność do porowatości skurczowej jest bezpośrednio związana z zawartością gazów w metalu, więc dobre odgazowanie pomaga także tam, gdzie problemem wydaje się skurcz. Druga: analiza składu prowadzona jest na bieżąco w każdej odlewni, od której odlewów wymaga się założonej jakości, a decyzję o zalaniu podejmuje się dopiero po wyniku.

Jeśli mimo to w gotowym odlewie pojawi się porowatość, wykrywają ją badania radiograficzne i tomografia, opisane w artykule o kryteriach oceny porowatości na radiogramach i w CT.

Pytania do odlewni o przygotowanie metalu

Przy odlewach odpowiedzialnych, szczelnych lub obrabianych cieplnie warto zapytać dostawcę:

  • Jak odgazowujecie metal (gaz, urządzenie wirnikowe, czas zabiegu) i na jakim etapie?
  • Jak mierzycie zagazowanie i czy przechowujecie zapisy dla wytopów lub partii?
  • Czy modyfikujecie stop i rozdrabniacie ziarno, a jeśli tak – jak sprawdzacie skuteczność?
  • Czy skład każdego wytopu jest sprawdzany przed zalaniem i czy wynik może trafić do dokumentacji dostawy?
  • Z jakiego wsadu topicie stop (gąski, złom obiegowy, złom kupny) i jak go suszycie?
  • Jak kontrolujecie temperaturę zalewania dla danego odlewu?

Ogólna zasada brzmi: najpewniej dobre odlewy daje przetop gąsek o znanym składzie, a najtaniej – przetop złomu. Dobra odlewnia aluminium potrafi wyjaśnić, jak godzi te dwa cele.

Frequently asked questions

Na czym polega próba podciśnieniowa ciekłego aluminium?

Próbkę metalu pozostawia się do zakrzepnięcia przy obniżonym ciśnieniu. Wodór wydzielający się przy krzepnięciu tworzy wtedy pory o objętości ok. 10 razy większej niż przy ciśnieniu atmosferycznym, więc im więcej gazu w metalu, tym niższa gęstość próbki. Wynik podaje się jako liczbę gazową albo wskaźnik gęstości DI.

Czy porowatość zawsze wynika z wodoru?

Nie. Część porowatości ma charakter skurczowy i powstaje w masywnych miejscach odlewu, których nie zasilono ciekłym metalem podczas krzepnięcia. Tu decydują konstrukcja i technologia, opisane w przewodniku po regułach konstrukcji ograniczających jamy skurczowe. Gazy mogą też pochodzić z formy i rdzeni.

Czy złom w składzie wsadu obniża jakość odlewu?

Nie musi, jeśli wsad jest posortowany, czysty i suchy, a skład wytopu kontroluje się spektrometrem. Ryzyko stanowią zanieczyszczenia: wióry, emulsje, produkty korozji i obce metale. Dlatego warto znać proporcje wsadu, jakie stosuje odlewnia, i sposób jego przygotowania.

Jak często odlewnia powinna badać ciekły metal?

Temperaturę – przed każdym zabiegiem i przed zalaniem, skład chemiczny – dla każdego wytopu, przed decyzją o zalaniu. Częstotliwość pomiaru zagazowania warto uzgodnić w zamówieniu: przy odlewach szczelnych i odpowiedzialnych rozsądne jest badanie każdego wytopu lub kadzi z zapisem wyniku.

Masz odlew, który musi być szczelny i wytrzymały?

Opisz warunki pracy detalu i wymagania jakościowe w krótkiej wiadomości do odlewni. Wyjaśnimy, jak przygotowujemy metal i jakie zapisy z kontroli wytopu można uzgodnić w zamówieniu. O zakładzie i jego trzech piecach topialnych piszemy w zakładce o odlewni.

Sources and standards

  • M. Perzyk (ed.), Casting, WNT, Warszawa – rozdz. 4 „Procesy wytapiania i obróbki pozapiecowej ciekłego metalu”: 4.1 (s. 196–205), 4.2.1–4.2.2 (s. 206–233), 4.2.5 „Urządzenia do obróbki ciekłych stopów” i 4.2.6 „Metody kontroli ciekłych stopów” (s. 237–250).
  • Tamże, rozdz. 3.1.5.1 „Stopy aluminium”: siluminy, modyfikacja i rozdrabnianie ziarna (s. 144–150).
  • P. N. Anyalebechi, Materials Sciences and Applications 13 (2022) – rozpuszczalność wodoru w aluminium.
  • Haberl, Schumacher, Geier, Giesserei 95 (2008) oraz Lordan i in. (Brunel University London) – próba podciśnieniowa i wskaźnik gęstości.
  • G. K. Sigworth, Modern Casting, 15.01.2024 – modyfikacja siluminów strontem i sodem.

Author: Poznań Foundry team

Poznań Foundry is a brand of Adjatech Metalworking Sp. z o.o., a family-owned non-ferrous foundry in Poznań. The Brukwicki family has been in foundry pattern making since 1950. We cast aluminum alloys in permanent molds, in sand molds and by high-pressure die casting; we machine the castings on CNC machines and powder coat them. We operate under ISO 9001 and ISO 14001 management systems (TÜV Rheinland Polska certificates).

About usCertificatesCompany details

Blog

Read also

More guides on castings, machining and working with a foundry.

All articles

Contact

Have a question about castings?

Send a 2D drawing as a PDF or a 3D model in STEP format, specify the material and quantity, and we will advise on the right process and prepare a quote.

Feel free to contact us by e-mail or phone

Office · Mon–Fri 8:30 a.m.–4:30 p.m.

Poznań Foundry

+48 61 662 43 37odlewnia@adjatech.pl

or visit us in person – you are welcome!

ul. Gnieźnieńska 26
Janikowo near Poznań
62-006 Kobylnica

Office open Mon–Fri 8:30 a.m.–4:30 p.m.

Get directions (Google Maps, new window)

Company details and directions: Contact page